مطلبي كه در صفحه 12 (دانش) روز يك‌شنبه 890704 روزنامه جام جم در مورد تازه‌هاي TRIZ منتشر شده است را می‌خوانيد. تيتر اين مطلب دو امدادي نوآوري در شرق دنيا است.

من هنوز دبيرستان مي‌رفتم و مجيد دانشجو بود. معماري مي‌خواند در دانشگاه بين‌المللي امام خميني. همان سال‌هاي اول كه قزوين مي‌رفت و پيش از آن كه مدام تهران دانشجوي مهمان باشد هم كمتر آن‌جا مي‌ماند. صبح كله سحر مي‌رفت قزوين و ديروقت شب برمي‌گشت. در اين رفت و آمدها، گاه با خود نان قزويني مي‌آورد. نان‌هاي گردي كه در كيسه‌هاي زرد رنگ بسته‌بندي مي‌شدند. اين نان‌ها در خانه ما با استقبال همراه شدند. گاه از سر خودخواهي ترجيح مي‌داديم مجيد برود قزوين تا ما نان آن‌جوري داشته باشيم.

نان خريدن در روزگار امروز، بيشتر به سوپري‌هاي سر كوچه ختم مي‌شود، تا نانوايي. البته، من هنوز هم دوست دارم گاه و بي‌گاه تجربه صف ايستادن و نان داغ و تازه گرفتن را تكرار كردم. مثل روزهاي درس و مدرسه و پيش از عائله‌مندي! ولي نان خريدن از سر راه، بيشتر روزها برنده است.

سوپر تك ته آن كوچه است و سر كوچه پاييني هم آن ديگري. جوان پشت دخل سوپر تك، مهربان و خوشروتر است. نان قزويني هم هر روز مي‌آورد. از بانك ملي هم يك دستگاه كارت‌خوان گرفته كه كار مشتري را معمولا راحت‌تر مي‌كند. البته خريد با اين دستگاه‌هاي Pos معمولا خرج آدم را بيشتر مي‌كند. پول كه مي‌دهي، مي‌شماري، اينجا چند كليد را مي‌زني و نمي‌فهمي كه دقيقا چقدر جيبت را خالي كرده‌اي.

چند ماه قبل كه نان قزويني مي‌خريديم، كيسه‌ تا شده بود. يعني اول نان مي‌رفت در كيسه و دوم، تا مي‌شد تا راحت‌تر جابه‌جا شود. دو سه ماهي است كه تغييري در بسته‌بندي رخ داده. تغييري ساده و جالب. كيسه را باز مي‌كني، نان تا شده را بايد از آن بيرون بياوري. يعني، اول نان را تا مي‌كنند و دوم آن را در كيسه مي‌گذارند. جالب اين است كه كيسه‌ها اندازه‌اي نصف قبل دارند.

ياد ابزار تفكر چند پنجره‌اي افتادم. ابزاري ساده كه در TRIZ زياد استفاده مي‌شود. مساله را در طول زمان به سه بازه گذشته، حال ‌و آينده مي‌برد. سوژه مساله كه مي‌تواند نان‌ كيسه‌اي ما باشد را هم در سه سطح سوپرسيستم (يا بالادست و چيزهاي بيرون از مساله)، سيستم (يا خود محصول) و زيرسيستم (يا پايين‌دست و اجزا) مي‌نگرد. شكل ساده آن مي‌شود يك صفحه شطرنج يا جدول 9 خانه (3 در 3). مثل اين نمونه كه ژاپني‌ها از آن استفاده مي‌كنند:

شكل‌ها و آيكون‌هايي كه گوشه راست بالاي هر خانه كشيده‌اند شرحي است بر اين كه هر خانه براي چه منظوري وجود دارد. بهتر است اول با خانه مركزي جدول آشنا شويم: سيستم در وضع موجود. رديف وسط براي سيستم است. رديف بالا كلا به ابرسيستم اختصاص دارد. رديف كف هم به زيرسيستم مي‌پردازد. ستون چپ، گذشته است و ستون وسط حال و ستون راستي، آينده.

نان‌ كيسه‌اي توي سوپرتك، سيستم است در زمان حال. نان كيسه‌اي از زمان توي تنور رفتن تا رسيدن به فروشگاه، در گذشته سيستم است. وقتي به خانه ما مي‌آيد و مثل ديشب كنار كوكوسبزي مي‌نشيند، آينده سيستم است. كيسه و نان دو جزء سيستم هستند كه هر كدام خود گذشته و آينده‌اي دارند. در ابرسيستم هم خانه ما و من و شما قرار مي‌گيرد. كشف اين كه چه چيزي را چرا بايد از كجاي كار تغيير دهيم با اين ابزار بسيار ساده‌تر از شيوه‌هاي ديگر صورت مي‌گيرد.

من مساله نان قزويني را اين طور ديدم كه با نگاهي به آينده سيستم، يعني شرايط استفاده از محصول سر سفره غذا، تغييري در زيرسيستم يعني اجزاي آن ايجاد كردند. نمي‌دانم چند تا كيسه در روز توليد مي‌كنند و چقدر پول مي‌دهند، اما حالا كه كيسه نصف صرف مي‌شود و طبيعت هم كمتر بد و بيراه نثارمان مي‌كند، بايد اين بهبود را شاكر باشيم و قدردان.

از قزويني‌ها كه بگذريم، اين ژاپني‌ها استاد ساده كردن و استفاده مدام از ابزارهاي كاربردي هستند. مي‌گيرند، با زندگي و فرهنگ خود سازگارش مي‌كنند، بعد همه دنيا از آن‌ها ايده مي‌گيرند يا همان را مي‌خرند.

برنده ـ برنده ـ برنده بودن با تحليل منافع

در شعار بسياري از شركت‌هاي موفق و پيشرو واژه‌اي مشترك وجود دارد: «مشتري». بحث بر سر اين نكته كه مشتري كيست، سخن تازه‌اي به شمار نمي‌آيد. مقاله‌ها و كتاب‌ها و سخنان فراواني در وصف او (و شما و من مشتري نيز) منتشر شده است. اگر روزنامه‌ها را ورقي بزنيم يا تلويزيون را روشن كنيم، خيلي سريع كلامي در شرح جايگاه مشتري مي‌يابيم. مجري برنامه تلويزيوني مدام به ما گوشزد مي‌كند كه ما برايش اهميت ويژه‌اي داريم و دايم اظهار اميدواري مي‌كند كه از همراهي ما تا پايان برنامه‌ها برخوردار باشد. پس: مشتري هست و جايگاهي رفيع در كسب و كار ما دارد.

رابطه ما با مشتري براي فراهم كردن خواسته او و تامين نيازش، چگونه رابطه‌اي است و چطور تعريف مي‌شود. مشتري را به چشم اسكناس مي‌نگريم يا او را ولي‌نعمت خود مي‌پنداريم. ماهاتما گاندي، رهبر فقيد هند چنين ديدگاهي در مورد مشتري دارد: «مشتري بهترين ناظر فعاليت هاي ما است. مشتري هدفي زودگذر نيست بلكه غايت همه اقدام‌هاي ما است . مشتري در فعاليت‌هاي ما، يك فرد خارجي به حساب نمي‌آيد، بلكه او بخشي از سازمان ماست. ما با خدمتي كه به مشتري ارايه مي‌دهيم به او لطف نمي‌كنيم، بلكه او فرصتي براي ادامه كار به ما مي‌دهد و به ما لطف مي‌‌نمايد ».

اين كلام گاندي، بر در ديوار بسياري از شركت‌هاي ايران نيز نقش بسته است. صاحب‌نظران بسياري، در مباحث مربوط به كيفيت از زاويه‌هاي مختلف به موجود ذي‌ارزشي به نام مشتري پرداخته‌اند. اما نگاه ما به او در اين مجال، از منظر نوآوري است.

از حدود يك سال و نيم پيش كه اين ستون با نام «اكسير نوآوري» منتشر شده است، بارها و بارها به اهميت تعريف مساله در فرايند حل مساله و حل خلاق مساله، اشاره داشته‌ايم. تكرار مي‌كنيم كه اگر فرست ما براي حل مساله، دو ساعت باشد، شايسته و ضروري است كه حدود يك ساعت و نيم را به تعريف و تعريف و تعريف مساله بپردازيم. بسياري از اوقات، در گام تعريف مساله و انجام دقيق و متمركز آن، راه‌حل مساله نمايان مي‌شود و ما را از ادامه فرايند حل مساله با دنبال كردن گام‌هاي كلاسيك بي‌نياز مي‌كند.

يكي از مهم‌ترين فعاليت‌هاي گام تعريف مساله در دانش نوآوري نظام‌يافته و TRIZ، تحليل منافع نام دارد. به هنگام تحليل منافع بايد به درستي درك كنيم كه مصرف‌كننده كالا و خدمات ما به دنبال چه منافعي است؟! سرمايه‌گذار و توليدكننده چه نفعي را جستجو مي‌كند؟! و تيم و گروهي كه دست‌اندكار توليد محصول يا كالا كه ما آن‌ها را تيم حل مساله فرض مي‌كنيم، چه چيزي را نفع خود مي‌دانند!؟ اين تحليل منافع بايد با واقع‌نگري و ريزبيني و در تعامل مؤثر با مشتري، سرمايه‌گذار و تيم حل مساله انجام شود.

بي‌توجهي به نياز مشتري مرگ حتمي را به دنبال خواهد داشت و عدم تامين نظر و خواسته دو ركن ديگر نيز، تبعات سوئي را دي پي دارد. هر چه دورتر از منافع محسوس اين سه ستون باشيم، از جواب ايده‌آل و بهترين راه‌حل فاصله داريم. منافع مورد اشاره، بايد به عدد و رقم نيز تبديل شوند و نشانه‌هاي رسيدن به آن‌ها از ديد هر يك از سه عامل مورد اشاره، تصريح گردد تا بدانيم كه كي كدام‌يك از طرفين نظام نوآوري ما به منفعت خود رسيده‌اند و چقدر يا رسيدن به نقطه هدف ديگري فاصله داريم. من برنده، مشتري برنده، تيم بازنده دوام نخواهد داشت. مشتري برنده، سازمان بازنده نيز راه‌حل خوبي نيست...

با اين توصيف، به سازمان‌ها و فضاي اداري خودمان و مدل‌هاي موجود كسب و كارمان در هر حرفه و تخصصي كه فعاليت داريم بنگريم! كجا و كي اين تحليل منافع را انجام داده‌ايم!؟ كي و كجا نتيجه مناسب نگرفته‌ايم و ديگري را مقصر دانسته‌ايم!؟ آيا در آن شرايط تحليل منافع را انجام داده بوديم!؟ اگر در شرايط كنوني به منافع سه طرف موضوع انديشه كنيم، راه‌حل همين است كه در حال حاضر داريم، يا بايد تغييرات اساسي درآن ايجاد كنيم!؟ منافع كارمند و مدير و مديرعامل كدام است و كي مي‌فهميم كه هر يك به منافع خود رسيده‌اند!؟ پرسش‌هاي بسياري از اين دست و تفكر خلاق به آن‌ها، راه‌حل‌هاي نواورانه‌اي را به ما خواهند داد كه منجر به موفقيت حتمي مي‌شوند. تفكر برنده برنده و نگرش معروف win-win با انجام تحليل منافع، ما را (در هر كدام از سه جايگاه مشتري، سرمايه‌گذار و تيم حل مساله كه   باشيم) به نتايج برنده ـ برنده ـ برنده مي‌رسانند و اينجا است كه نوآوري رخ مي‌دهد.

اين مطلب نيمه دوم سال 1384 در روزنامه جام جم چاپ شد.

از حذف خميردندان تا شهرهاي فضايي

 از سال‌ها پيش كه داستان‌هاي تخيلي نويسندگان صاحب‌نام را مي‌خوانديم، همواره تخيل و تصور اين كه آينده چگونه خواهد بود برايمان جذابيت داشته است. بسياري از چيزهايي كه در كتاب‌هاي ژول‌ورن تخيل فرض مي‌شدند، امروزه شكل واقعي پيدا كرده و به عمل درآمده‌اند. امروز دانشمندان دنيا تنها بر اساس تخيل نويسندگان يا خودشان دست به تحقيق و پژوهش نمي‌زنند. امروز دانشمندان دنيا، از دانش كاربردي نوآوري و تكنيك‌ها و روش‌هاي حل خلاق مساله كمك مي‌گيرند تا آينده‌اي واقعي را ترسيم كنند. شعار مهمي در بحث آينده‌نگاري فناوري (Technology Foresighting) وجود دارد: «آينده، ادامه راه گذشته نيست.» با اين توصيف، پيش‌بيني و ترسيم آينده نه بر اساس تخيل صرف،‌ بلكه با رويكرد محقق شدن آن ترسيم هدف مورد انتظار از پژوهش‌ها است. نمونه‌هاي فراواني از اين قبيل فعاليت‌ها را همه‌روزه در اخبار رسانه‌ها شاهديم.

از جمله قوي‌ترين روش‌ها و ابزارهاي پيش‌بيني واقع‌بينانه آينده را مي‌توان در دانش نوآوري نظام‌يافته TRIZ جستجو كرد. يكي از دانشمندان معاصر اين دانش با نام كالوي رنتنن Kalevi Rantanen در مقاله‌اي كه به تازگي منتشر كرده، تحولات عرصه نوآوري سال‌هاي 2010 تا 2060 را بر اساس ابزارهاي (مانند 40 اصل و 9 پنجره) پيش‌گويي كرده است. او گوشه‌هايي از نوآوري‌ها را در هر دهه از اين بازه زماني، با اين مثال‌هاي ذكر كرده:

2010 تا 2020 ـ استفاده گسترده از تلفن‌هاي تصويري/ ابزارهاي موسيقي Hands-Free (مثلا گيتاري از جنس هوا كه شما فقط با تكان دادن دست خود آن را مي نوازيد)/ سلول‌هاي خورشيدي زنده و داراي زيست

2020 تا 2030 ـ شبكه‌هايي از حسگرهاي مينياتوري بسيار ريز/ جايگزيني خميردندان با نانوگياه‌ها (هم نظافت دهان و دندان هم تغذيه خوراكي طبيعي)/ گوشت مصنوعي خوراكي/ ديودهاي كوچك نورافشان به جاي تيرهاي چراغ برق

2030 تا 2040 ـ تلفن‌‌هاي داراي عصب/ تلويزيون 3 بعدي و فناوري‌هاي شناوري (حركت آزادانه دستگاه‌ها با غوطه‌وري در ميان هوا و زمين)/ پارچه‌هاي خود تميزكننده/ خودروهاي آسيب‌ناپذير

2040 تا 2050 ـ پروازهاي تك‌سرنشين به مريخ/ شبكه‌هاي هوشمند متشكل از ربات‌هاي بسيارريز/ ربات‌هاي فوتباليست/ استفاده گسترده مردم از ميكرو ربات‌ها

2050 تا 2060 ـ خانه‌هاي فوري (مثل كنسروها و كمپوت‌ها)/ شهرهاي فضايي/ نانوگياه‌ها براي درمان‌هاي پزشكي از حفره‌هاي ريز پوستي/ انرژي‌هاي هسته‌اي مقرون به صرفه و ارزان/ سفينه‌ها و فضاپيماهاي كوچك (به اندازه يك كليد)

 اين دانشمند در اين مقاله آورده است كه خوانندگان مي‌توانند تا سال 2060 ميلادي يعني 1440 هجري شمسي صبر كنند و اين فهرست را با فهرست آرتور سي. كلارك مقايسه كنند و آن زمان به قضاوت بنشينند كه TRIZ چقدر مي‌تواند به بهبودهاي كلان و اساسي و پيش‌بيني نسل‌هاي آينده فناوري كمك كند.

 اين مطلب پيش از شهريور ۱۳۸۶ در روزنامه جام‌جم چاپ شده است. www.jamejamonline.ir

زندگینامه پروفسور محمد حسین سلیمی نمین  ۱۳۲۳-۱۳۸۶

وی در چند سال اخیر با تأسیس و ریاست مرکز رشد در دانشگاه صنعتی امیرکبیر به تعریف پروژه‌ها و طرح‌هایی برای قوام و دوام یافتن این مضمون علمی و اجتماعی همت گماشت که از همین رهگذر، امسال این مرکز به عنوان مرکز رشد نمونه کشور معرفی شد.

سالشمار زندگی دکتر محمد حسین سلیمی نمین: