پانزده سالي مي‌شد كه در ايران نبود. وقتي در مورد خدمات در كشورمان صحبت مي‌كرديم و از وضع موجود و آينده مطلوب آن بحث شد، مي‌گفت كه طي سال‌هاي اقامتش در آن كشور، تنها دو بار ناچار شد به يك مركز دولتي مراجعه كند. آن هم چون توضيحاتي بايد مي‌داد كه ترجيح داده بود حضوري انجام شود. تجربه جالبي است اين كه سال‌ها در كشوري زندگي كني و همه امورت را آنلاين انجام دهي.

حالا ما هم دست‌كم يكي از انواع كارت‌هاي اعتباري را در جيب داريم و حتما مي‌توانيم بخشي از رفت و آمدهاي بانكي‌مان را نه حتي با رفتن پاي دستگاه ATM بلكه با يك تماس تلفني و پيامك مرتفع كنيم. ساده‌ترين كار پرداخت قبض‌هاي آب و برق و تلفن است. جابه‌جايي آني وجه نقد بين حساب‌هاي مختلف را هم در سيستم بانكي مي‌توان مثال زد. در كنار اين بسياري از كارها هستند كه ادعاي الكترونيكي انجام شدن آن‌ها وجود دارد، اما در عمل انگار با من و شماي مشتري شوخي شده است!

موضوع ويژه اين هفته كليك، دولت الكترونيكي است. در اين ستون، با خواننده‌هاي ثابت كليك از مفاهيم نوآوري نظام‌يافته و TRIZ مي‌گوييم. موضوع ويژه كليك، دست‌مايه‌اي براي سر زدن به محتواي علمي TRIZ و معرفي يكي از «روندهاي تكامل» مطرح در دانش نوآوري نظام‌يافته و پيش‌بيني‌هايي از آينده. فراخور حوصله خوانندگان و فضاي ستون از معرفي علمي سرفصل سريع‌تر گذر كرده‌ايم و به آينده‌گويي‌هاي بيشتر پرداخته‌ايم. «دولت الكترونيك» بهانه نوشتن اين هفته است. موضوع كلان است و همه‌گير و اگر بخواهيم عميق به موضوع نگاه كنيم، براي اين شماره مي‌توانيم همه روند‌هاي تكامل را ذكر كنيم و در موردشان مثال بزنيم. در دولت، همه وزارت‌خانه‌ها و سازمان‌ها و ساز و كارهاي تعامل با مردم و كار و زندگي‌شان مطرح هستند. اما اگر بخواهيم به چند روند بسنده كنيم، براي شماره حاضر، اين‌ها را انتخاب مي‌كنيم: «افزايش بُعدپذيري»، «كاهش ميزان درگيري انسان» و «تكي ـ دوتايي ـ چندتايي» و «استفاده از داده‌ها».

«افزايش بعدپذيري» مسير تكامل را در چند گام ساده تعريف مي‌كند: نقطه، خط، دوبعدي، سه‌بعدي. «استفاده از داده‌ها» مسير از داده به اطلاعات رسيدن و بعد ايجاد دانش و شكل‌گيري معرفت يا بينش را بازگو مي‌كند. دو روند ديگر را پيش‌تر هم در همين ستون تعريف كرده‌ايم.

در بسياري از موارد، اين سير حركت و پيشرفت از نقطه تا سه‌بعدي شدن را تجربه كرده‌ايم. Email زدن و نامه‌نگاري، ارتباط يك‌طرفه‌اي است كه آن را به «نقطه» تعبير مي‌كنيم. مكالمه تلفني، «خط» شدن است و وقتي از دوبعدي بودن حرف مي‌زنيم، «كنفرانس تلفني» مصداق مي‌يابد و در حالت سه‌بعدي هم مي‌توان از تابلوي پيام‌هاي تحت وب سخن گفت. تعامل و برقراري ارتباط، از نقطه به سه‌بعدي شدن مي‌رسد و بعد دوباره نسل جديدي از نقطه‌اي بودن متولد مي‌شود. همه اين نقطه و خط و دوبعدي و سه‌بعدي شدن، بايد با مثال‌هاي مختلف توسط شما و من تعبير و تفسير شود تا بتوانيم اين مفهوم ساده را خوب درك كنيم و در كار و زندگي‌مان بهبود ايجاد كنيم.

با فكر كردن به دولت الكترونيكي و مرور روندهايي كه از آن به اختصار سخن گفتيم، چنين آينده‌اي قابل تصور است:

1. كارمندان بسياري از سازمان‌ها روبات خواهند بود! اين روبات‌ها تركيبي از نرم‌افزارها و سخت‌افزارها هستند. هدف ما انجام كارها و برآوردن نيازهاي‌مان است. اگر ناچار نباشيم، هيچ‌كدام به سازمان‌هاي دولتي مراجعه نمي‌كنيم.
2. با يكپارچه شدن سيستم‌هاي مختلف درون هر سازمان يا وزارتخانه دولتي، «داده‌»هاي مختلف به اطلاعات و بعد دانش و بينش تبديل مي‌شوند. گزارش‌هاي مختلفي كه در همه سازمان‌ها تهيه مي‌شوند، اغلب حكم جزيره‌هاي گسسته از هم را دارند. با كنار هم نشستن آن‌ها و تركيبي ديدن‌شان، اطلاعات مفيد به دانش تبديل مي‌شوند و براي آن سازمان مرجعيت تحليل و شان كارشناسي ايجاد مي‌كند. نمونه امروز آن را در سازمان هواشناسي مي‌توان مشاهده كرد. همين روند وقتي در كل دولت اتفاق افتد، شاهد نتايج عجيب و چشمگيري خواهيم بود.
3. فرايندهاي همه سازمان‌ها شفاف مي‌شوند. اين شفاف شدن و آشكار شدن نقاط قوت و ضعف، تندي و كندي و گلوگاه‌ها، مسؤولان را ناگزير مي‌كند كه مشتري‌محور شوند. اين توجه به مشتري (فراتر از تكريم ارباب رجوع و ...) و خروج از انحصارنگري و تصدي‌گري،‌ بازنگري اساسي روندهاي انجام كار در دستگاه‌هاي دولتي را در پي خواهد داشت. حذف سليقه‌هاي شخصي، آشكار شدن نقص‌ها و تناقض‌هاي قانوني و موارد مشابه، بهبود امور را به دنبال مي‌آورد.
4. مساله امنيت الكترونيك و حراست از اطلاعات يكي از مهم‌ترين چيزها براي مردم و دولت خواهد بود. دانشگران نقش كليدي در آينده نزديك ايفا مي‌كنند و با استقرار انواع سيستم‌هاي سخت‌افزاري و نرم‌افزاري اتوماسيون، كار فكري نقش پرنمودي در تقابل با كار فيزيكي و يدي خواهد داشت.
5. كسب و كار بسياري از آن‌ها كه مي‌توانند داده‌ها را تحليل و پردازش كنند و از آن‌ها اطلاعات پرمعني ايجاد كنند و به ديگران مشاوره دهند، رونق مي‌گيرد. آينده رفتار مشتري، نيازهاي وي، ‌تركيب جمعيتي و ... پرسش بسياري از صاحبان كسي و كار از اين افراد است. كشف ناشناخته‌ها از داده‌هاي به‌ظاهر بي‌معني و بي‌ربط، علم و هنر پر سودي خواهد بود. مگر امروز نيست؟
6. اگر امروز، قوه قضائيه نشست‌هاي مديران ارشد خود را از طريق ويدئوكنفرانس برگزار مي‌كند،‌ فردا نشست‌هاي هيات دولت و بسياري كميسيون‌ها و جلسه‌هاي پرتعداد كه با حضور آدم‌هاي پرمشغله شكل مي‌گيرد نيز ويدئوكنفرانسي مي‌شود. جالب‌تر اين كه، چنين جلسه‌هايي در روزهاي نزديك به كمك گوشي‌هاي تلفن همراه برگزار خواهند شد، نه نشستن پاي سيستم رايانه‌اي متصل به شبكه.
7. در دولت الكترونيكي، سابقه يك عمر تحصيل و زندگي و كار ما، يك‌پارچه و يك‌جا گردهم مي‌آيد و در صورت وجود دسترسي، خودمان يا دستگاه دولتي مربوطه مي‌تواند با چند كليك به آن‌چه بايد و صلاحيتش را دارد دسترسي پيدا كند. استعلام گرفتن من و شما از هزار نقطه پراكنده دولتي، تمام مي‌شود و همه استعلام‌ها در هر چند نسخه‌اي كه بخواهيد يك‌جا است.
8. سيستم كنترل اطلاعات و شفافيت كيفيت زندگي و سلامت كار حرفه‌اي افراد، يا يك‌پارچه شدن سيستم‌ها قوي و كم‌نقص مي‌شود. اطلاعات اشتباه، خود را با نشستن كنار ديگر داده‌ها نشان مي‌دهند. جايگاه دلالي و زيرآبي رفتن‌هاي مختلف و انجام كارهايي كه ارزش‌افزوده ندارند و بسياري‌شان كاذب هستند، چه خواهد شد؟ كد ملي تنها يك عدد چاپ شده روي كارت نخواهد بود.
9. راي‌گيري‌ها و ارزيابي‌ عملكردها و سنجش كيفيت و كميت خروجي دستگاه‌هاي دولتي، نه با ارايه گزارش خودشان بلكه با نمره‌دهي‌ها و ارزيابي‌هاي مستمر مشتريان آن‌ها و مردم،‌ سنجيده مي‌شود. ملاك خوبي و موفقيت چيزي خواهد بود كه مشتري مي‌گويد. قيد بودجه و هزينه‌هاي دستگاه دولتي براي انجام هر كاري نيز، شاخص ديگري مي‌شود كه ارزش‌ انجام كار در دستگاه دولتي مربوط به نشان مي‌دهد. انگار همه دستگاه‌هاي دولتي با سيستمي مثل نوار قلب در حال پايش مدام هستند.
10. تعداد سازمان‌هايي كه كارمندهاي رسمي و پيماني خود را به منزل مي‌فرستند ولي بيكارشان نمي‌كنند زياد مي‌شود. پيوند كارهاي مختلف با فناوري اطلاعات، اين اجازه را مي‌دهد كه بدون حضور در دفتر كار و اداره، كارمان را انجام دهيم و حقوق‌مان را بگيريم. هستند سازمان‌هاي دولتي كه يكي دو سال پيش، شجاعانه بيش از 200 نفر را به جاي حضور هر روزه در ساختمان اداره، در منزل‌ها مستقر كرده‌اند و حتي حقوق بيشتري هم به آن‌ها مي‌دهند.
11. دولت كوچك و كوچك‌تر مي‌شود و هر چه تعداد ساختمان‌هايش اندك‌تر و شبكه همكارانش بزرگ‌تر شود، موفق‌تر خواهد بود. ميز و اتاق و سرويس و ناهار خوري و هزاران هزينه سربار ديگر كه به‌واسطه حضور فيزيكي به آن‌ها نياز داريم، حذف‌ مي‌شوند.
12. نوع تصميم‌گيري‌ها در سيستم دولتي متفاوت مي‌شود. سيستم‌هاي هوشمند و شبكه‌هاي پيچيده مرتبط با هم، در هر لحظه براي ما تصميم‌سازي مي‌كنند و كمك مي‌كنند كه تصميم‌هاي كليدي درست و مبتني بر آخرين تجميع اطلاعات گرفته شود. هر چند تا روزهاي آينده، تصميم‌گيري نيز امري عادي و تفويض شده به سيستم هوشمند خواهد بود؛ انتخاب مدرسه، كجا هزينه كردن پول و ... سوال‌هاي عادي است كه نرم‌افزار به ما جوابش را مي‌دهد.

زندگي همه ما خواه‌ناخواه جرياني روزمره دارد. چنين و چنان‌هاي شناخته شده و بايد و نبايدها، به حدي زياد هستند كه كمتر فرصتي به فكر كردن و «خلاق انديشيدن» مي‌دهند. چند دقيقه‌اي به ديگر كارها و مشغله‌هاي فكري‌تان مرخصي بدهيد و با مرور محتواي آن‌چه در بالا خوانديد، متفاوت فكر كنيد. اگر چيزهاي جالبي به فكرتان رسيد و از ايده‌پردازي خود لذت برديد،‌ با يك اي‌ميل به كليك، ديگران را هم در آن شريك كنيد. همه واقعيت‌هاي امروز، ريشه در رويا‌هاي ديروز دارند.  clickparvandeh@jamejamonline.ir

اين مطلب در كليك يك‌شنبه 12 اسفند 86 روزنامه جام‌جم به چاپ رسيد. به دليل محدوديت حجم ستون در هنگام صفحه‌آرايي، رديف‌هاي 11 و 12 از نسخه چاپي حذف شدند. دسترسي مستقيم به آن از اين طريق فراهم است: http://www.jamejamonline.ir/paperctgs.aspx?SID=251